Makale: Özhan Öztürk

ATHENA (Attik Yunanca: Ἀθηνᾶ, Ἀθηναία; Epik Yunanca: Ἀθηναίη; Dorik Yunanca: Ἀθάνα; İonik: Ἀθήνη) Yunan Mitolojisinde Zeus’un ilk eşi akıl tanrıçası Metis’ten doğma (Hesiod Theogony 886) en sevdiği çocuğu olup, akıl, savaş, sanat, üretim ve beceri tanrıçasıdır. Athena, Roma mitolojisinde Minerva diye anılmaktadır.

Athena’nın Doğumu

Athena Yunanca ‘koruyucu’ anlamına gelen Girit kökenli muhtemelen Minos yılan

Birth of Athena. Attic exaleiptron (black-figured tripod), ca. 570–560 BC. Found in Thebes

Athena’nın doğumu. Thebai (Thebes) kentinden MÖ.570-560’ye tarihlenen Attika exaleiptron (siyah figürlü tripod). Louvre Müzesi, Paris

tanrıçası ile ilişkilendirilmektedir. 12 Olympos tanrısından birisi olan Athena kentli ve medeni bir yaşamın koruyucusu olup, bu yönüyle taşranın tanrıçası Artemis’in karşıtıdır.  Söylenceye göre Ouranos ile Gaia’nın Zeus’a eşi Metis’in bir kız çocuk doğurması halinde peşinden gelecek erkek çocuğun tahtını elinden alacağı şeklindeki uyarısı üzerine tanrı doğum yapmak üzere olan hamile karısını bir çırpıda yutuvermiştir. Bununla birlikte doğum zamanı geldiğinde başı çatlayacak gibi ağrıyan Zeus, Hephaistos’tan kafasını bir baltayla yarmasını istemiş, yarılan yerden elinde mızrak

Athena Parthenos (Smith, 1882)

başında miğfer taşıyan Athena çıkmış ve doğar doğmaz her yeri göğü inleten bir savaş narası atmıştır (Homeros  İlyada v. 880; Pindar Ol. vii. 35).

Bir başka söylenceye göre Poseidon ile Libya’da Tritonis gölü kıyısında yaşayan Tritonis’in veya dev Pallas’ın kızı kabul edilmekte olup, modern yazarlardan Martin Bernal ‘Kara Athena’ adlı çalışmasında benzer diğer örneklerle birlikte tanrıçanın Mısır üzerinden Yunanistan’a taşındığını iddia etmiştir. Yunan filozofu Platon’da (MÖ 429–347) zamanında Athena’yı Mısır tanrıçası Sais kentinin savaş, avcılık ve dokuma sanatından sorumlu koruyucu tanrıçası Neith ile özdeşleştirmiştir.

Athena Kimdir? Athena’nın Özellikleri

Lakabının ‘baykuş göz’ (glaukopis) olması ilk versiyonlarının baykuş şeklinde

“Mattei Athena”. Marble, Roman copy from the 1st century BC/AD after a Greek original of the 4th century BC, attributed to Cephisodotos or Euphranor. Related to the bronze Piraeus Athena

Mattei Athena heykeli, Lovre Müzesi (Paris). Bu Athena heykeli MÖ 4. yüzyıl yapımı bir heykelin MÖ 1. Yüzyılda kopyaşlanmasıyla yapılmıştır.

olduğunu da düşündürmektedir. Homer’in eserlerinde savaşçı (Promakhos ‘destekleyen, savunan’) ve el sanatlarını eğitmeni (Ergane “sanatkâr’) formlarında görünen Athena, ayrıca doğramacıların, dokuma işçilerinin ve çömlekçilerin koruyucusu, koşulmuş hayvanların efendisi ve kara sahanın mucidi olarak görülmekteydi.

Acımasız bir tanrıça ola Athena kendisine dokumacılıkta meydan okuyan Arakhne’yi örümceğe dönüştürmekte tereddüt etmemiştir. Athena, sevdiği birisinin olmaması yüzünden bakire anlamına gelen ‘Parthenon’ lakabını taşımakta MÖ 400’e tarihlenen Atina’daki ünlü Parthenon Tapınağı da adını tanrıçanın bu lakabından almaktadır. Athena bakire kalmakla birlikte demircilik tanrısı Hephaistos’tan bir oğlu olduğuna dair bir söylence bulunmaktadır. Efsaneye göre Hephaistos’un demirci ocağına giden tanrıçaya tecavüz etmek isteyen topal tanrı başarılı olmamışsa da erlik suyu Athena’nın bacağını ıslatmış, tanrıçanın silip yere attığı bezin değdiği topraktan Atina kralının kızları tarafından büyütülecek Erikhthonios doğmuştur (Pseudo-Apollodorus, Bibliotheke 3.14.6).

Dispute between Minerva and Neptune over the Naming of the City of Athens

Atina kentinin adı için savaşan Athena (Minerva) ve Poseidon (Neptune)

Poseidon ile Athena: Atina Kenti için Yarışma

Efsaneye göre Atina kenti kurulurken yeni kentin tanrısının kim olacağına dair bir yarışma yapılmış, finale Poseidon ile Athena kalmıştır. 12 tanrının hakem seçildiği bu yarışta Athena’nın hediye ettiği zeytin, Poseidon’un hediyesi olan ‘at’a üstün sayılmış, böylece yeni kent adını tanrıçadan almıştır (Paus. vi. 26. 2, i. 24. 3; Hygin. Fab. 164). Athena, Atina dışında başka kentler tarafından da koruyucu kabul edilmiş, Argors, Sparta ve Megara gibi büyük kentlerde onuruna tapınaklar inşa edilmiştir.

Yunan Mitolojisinde Athena konulu Efsaneler

Bir elinde mızrak diğerinde üzerinde Perseus’tan aldığı Gorgon başı bulunan keçi

Heracles and Athena. Tondo of an Attic red-figure kylix, 480–470 BC. From Vulci.

Herakles ve Athena.Attik kırmızı kupa üzerinde MÖ 480. Vulci

derisinden bir kalkan taşıyan Athena, tanrılar ile Titanlar arasında gerçekleşen savaşta Pallas ve Enkelados’u öldürerek önemli bir rol oynamış (Apollod. i. 6. 1), Pallas’ın derisini yüzerek kendine zırh yapmıştır. Yunan kahramanları Perseus, Bellerophontes’in yanı sıra 12 görevi öncesi silahlandırdığı Herakles’i de destekleyen Athena, kahramanın Hesperidler bahçesinden topladığı altın elmaları kabul etmiş, ayrıca Herakles Titanlara karşı tanrıça ile birlikte mücadele etmiştir. Troya prensi Paris, tanrıçalar arasında gerçekleşen güzellik yarışmasında altın elmayı

Minerva and Arachne

Athena (Minerva) ve Arachne, 1706

Athena’ya değil de Aphrodite’e verdiği için tanrıça savaş boyunca Troyalılara karşı başta Akhilleus, Odysseus, Diomedes ve Menelaus olmak üzere Yunanlı savaşçıları desteklemiştir. Athena ayrıca Odysseus’un İthaki’ye dönmesi için çeşitli kılıklara girerek, Zeus ve Kalypso’yu destek için ikna yoluyla veya kahramana düşlerinde öğütler vererek yardım etmiştir. Eustathius’a göre tanrıçaya kuzu dışındaki tüm hayvanların dişisi hatta İlion’da Lokriyalı bakire kızlar kurban edilmekteydi.

Athena Kültü

Athena tarım açısından da önem arz etmekte olup, Attika’da ekim sezonu açılışında tanrıça pulluğun icat edip insanoğluna öküzleri boyunduruk takmayı öğrettiği için onurlandırılmaktaydı. Başlangıçta bir hasat festivali olan ‘Panathenaia’ tanrıça onuruna düzenlenen en önemli festivaldi.

Athena çoğunlukla ellerinde kalkan, mızrak ve Medussa’nın kanayan kesilmiş başını taşıyan güzel bir kadın tutan formunda tasvir edilmekte olup, horoz, baykuş, karga, yılan ve zeytin tanrıça ile ilişkilendirilmekteydi.

Athena’nın lakapları

Atina’nın çok sayıda lakabı olup, Athena Polias (Şehrin Athena’sı), Poliatas (Şehrin Koruyucusu), Ergane (İşçi), Athena Leitis (Güzellik Tanrıçası), Paeonia (Şifacı), Athena Zosteria (Zırhlı Taban), Athena Anemotis (Rüzgârların Athena’sı), Promakhorma (Demir atmanın Koruyucusu), Pronaea (Tapınağın), Pronoia (Sağduyu), Xenia (Misafirperver), Ophthalmitis

Minerva

Minerva

Minerva, Roma Mitolojisinde bilgelik, şifa, sanat, bilim, ticaret, el sanatları ve savaş tanrıçasının adı olup, Etrüsk kökenli olmasına ve Numa döneminde (MÖ 715–673) Roma panteonuna kabul edilmesine karşın zamanla Yunan tanrıçası Athena ile özdeşleştirilmiştir. Jüpiter’in kızı olan bu tanrıça adına her yıl 19-23 Mart tarihinde Quinquatria’da festival düzenlenmekte ve Capitoline ile Aventine tepelerinde birer tapınağı bulunmaktaydı. Juno ve Jüpiter ile birlikte Capitoline üçlüsünü oluşturan tanrıça için başlangıçta festival

Minerva (Roma Mitolojisi)

düzenlenmemekteyse de sonradan 18 veya 19-23 Mart tarihleri arasında Quinquatrus arınma ve sanat festivali düzenlenmiştir. Minerva festivalleri sırasında tapınaklarda sunu sunulmakla birlikte kan akıtılmamakta, ilk 4 gün boyunca gladyatör dövüşleri düzenledikten sonra son gün tören alayı kent sokaklarında dolaşmaktaydı. Etrüsk sanatında Minerva Perseus ve Herakles gibi kahramanları korumanın yanı sıra aşk şifa ve doğum sahnelerinde hatta bir grup çocuğa bakıcılık yaparken de tasvir edilmiştir.

MİNERVA MEDİCA

Minerva Medica, Kelt Mitolojisinde Roma şifa tanrıçası Minerva’nın –ki kökeni Yunan savaş tanrıçası Athena’ya dayanır- Keltlerce ödünçlenen formu olup, daha çok su özellikle kaplıcalarla ilişkilendirilmiştir. İngiltere’de Galler sınırında yer alan Chester bölgesinde River Dee nehri yakınlarında bir taş ocağında bulunan bir kabartmada Athena’ya ait baykuş ve gorgon başı sembolleriyle birlikte tasvir edilmiştir.

Kaynak: Özhan Öztürk. Dünya Mitolojisi. Nika Yayınları. Ankara, 2016

Takip, tavsiye ya da beğeni için