Karadeniz Tarihi

Megrelya

Megrelya, Lazika, Egrisi, Odişi, Kolhis, Samagrelo

Antik Çağ’da Kolhis krallığının bir parçası olupbugün Megrel halkının yaşadığı Megrelya tarih boyunca Lazika, Egrisi, Odişi, Kolhis ve Samagrelo[1]  adlarıyla anılmış olup, stratejik önemi yüzünden çağlar boyunca Roma, Bizans, Moğol, Pers, Osmanlı ve Ruslar tarafından işgal edilmiştir.

En eski Yunan destanı Altın Post’un bulunduğu ülke olan bölge sonradan hâkim

unsur Lazlara atfen Lazika ve Karadeniz’e dökülen bir nehre atfen Egrisi olarak anılmış, bölgenin siyasi merkezi modern Senaki yakınlarında Nokalakevi’de yer alan antik Arkhaeopolis kenti olmuştur. Kolh

Osmanlı döneminde Megrelya

kenti Vani’de yapılan kazılarda Yunan-Pers ve yerel stillerin etkisinde gelişmiş sanat eserleri ve şarap yapımının bölgedeki en eski izleri bulunmuştur. Romalılar bölgeyi 400 yıl yönettikten sonra doğu mirasını Bizans’a devretmiş, 7. yüzyılda Araplar İberya’yı ele geçirmişse de Megrelya Tiflis Emirliği’nin egemenliğinin dışında kalmıştır. Odişi adı da verilen Megrelya 12-19 yüzyıllar arasında Bizans ve Osmanlı egemenliğinde olmasına karşın kısmen otonom olarak Dadiani

Megrelya bir tabiat cenneti

adı verilen yerli derebeyi ailesi tarafından yönetilmiştir.

Bölge 16. yüzyıl ortalarında Osmanlılar tarafından ele geçirilmiş, 1634’de IV. Murat İran’la samimi ilişkiler kuran Odişi’ye ihanetini 60 gemiden oluşan bir donanmayı Kodori burnuna çıkarma yaptırarak ödetmiş, bölge yeniçeriler tarafından yağmalanırken Drandi manastırı yıkılmıştır. 1703 yazında Osmanlı ordusu İmereti, Guria ve Odişi’yi işgal etmişse de Feyzullah Efendi Vakası olarak bilinen ayaklanma üzerine bölgeyi terk etmek zorunda kalmış, fırsattan yararlanan Odişi beyi IV.

Megrel prensesi Çkonia Dadiani, 19. yüzyıl sonları

George Dadiani stratejik önem haiz Rukhi ve Anaklia kalelerini kısa bir süre için ele geçirmeyi başarmıştır. 1722’de I. Bejan Dadiani bölgedeki Osmanlı kalelerini ele geçirmeye çalışınca, Osmanlı donanması bölgeye gelerek kaleleri korumuştur.  En önemli Odişi lideri II. Levan Dadiani (1611-1657) Rusların siyasi desteğiyle güneyde yer alan Guria’ya hâkim olmayı başararak tüm Kolhis’in siyasi birliğini sağlamayı başarmıştır. Bununla birlikte Odişi, İmereti ve Guria kralları 1762’de Gürcistan’ın birliği için Kartli kralı II. İrakli’ye sadakat yemini edince bağımsız Odişi’nin sonu gelmiş, 1783’de Georgievsk Antlaşması’yla Rus ordusunun korumasına giren Megrelya, 1801’de kısmi özerkliği korunarak Rus Çarlığı tarafından ilhak edilmiş, 1803’de adı Samegrelo olarak değiştirilmiştir. 1828-29 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Dadiani 4 bin askeriyle birlikte Ruslar’ın tarafında Osmanlı’ya karşı savaşmıştır.

Kırım Savaşı sırasında (1854-56) David Dadiani ölüp tahtının 7 yaşındaki Nikolas’a kalmasının yanı sıra Osmanlı ordusunun bölgeye girmesi siyasi kaos ortamı yaratmıştır. Fırsattan yararlanan Megrel köylüler 1856’da Rus karşıtı bir isyan başatmışsa da Nikolas Dadiani’nin iktidarına karşın Megrelya’da de fakto Rus işgali sürmüş, Ruslar 4 Ocak 1867’de otonom Samagrelo prensliğini feshetmişlerdir.

Ekim 1917’de Bolşevik Devriminin yarattığı fırsatı değerlendiren Gürcistan 1918’de bağımsızlığını ilan ederek “Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti” kurulmuşsa da 3 yıl sonra Kızıl Ordu Kafkasya’ya girerek Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan’ı kapsayan topraklarda “Transkafkasya Sovyet Cumhuriyeti“ni oluşturmuştur. 1936’da Transkafkasya Cumhuriyeti 3’e bölünmüş ve kurulan yeni devletlerden birisi de Gürcü Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olmuştur. Sovyet döneminde Ruslar bölgedeki bataklıkları kurutarak yaygın görülen malarya hastalığına karşı büyük başarı sağlarken, Gürcüler, 19. yüzyılda Gürcistan’ın modernizasyonu sırasında başladıkları Megrellerin dilsel ve kültürel asimilasyonuna hız vermiştir.

1991’de SSCB’nin yıkılmasıyla Gürcistan yeniden bağımsız bir ülke olurken, tarihi

Mingrelians, 1865

Megreller, 1865

Megrelya toprakları yeni cumhuriyetin Samegrelo-Zemo Svaneti eyaletini oluşturmuştur. Aynı yıl Abhazlar, tarihi Megrelya’nın da bir kısmını kapsayan topraklarda (Gali ve Oçamçire) bağımsız bir devlet kurduklarını ilan edince kökleri 1960 ve 1970’lere dek uzanan Abhaz-Megrel gerginliği kanlı bir iç savaşa dönüşmüştür. Rusların desteğini alan Abhazlar’ın fiilen bağımsızlıklarını elde etmelerinin ardından 250 bin Megrel ve Gürcü Abhazya‘yı terk etmek zorunda kalmıştır. Sovyet sonrası dönemde demokratik seçimle iktidara gelen ilk Gürcü başkanı olan Megrel kökenli Zviad Gamsakhurdia’nın (1939-1993) Gürcistan’ın bağımsızlığı yolunda etkili olan milliyetçi çizgisinin Abhazya ve Güney Osetya’da ki ayrılıkçılığı da ateşleyerek ülkeyi iç savaşa sürüklenmesi bu felaketin hazırlayıcı sebeplerinden birisi olmuştur.

Megreller

Megreller veya Mingreller (Megrelce: მარგალეფი Margalepi; Lazca მარგალეფე Margalepe; Gürcüce: მეგრელები, Megrelebi; Abhazca: а́гырқәа Agәrwa) Gürcistan’ın batısında Karadeniz kıyısında yer alan Megrelya

19. yüzyılda geleneksel müzik aleti çonguri ile poz veren bir Megrel müzisyen

(Samargalo/Samegrelo) Abaşa, Senaki, Hobi, Tsalenjikha, Çkhorotsqu, Martvili (eskiden “Gegeçkori”) ve Zugdidi adlı 7 bölgede  (rayon) yaşamakta olup, Poti, Zugdidi ve Senaki’de ki küçük Rus azınlıklar sayılmazsa Megrelya’nın etnik açıdan homojen bir ülke olduğunu söylemek mümkündür[2].

Yazılı bir dil olmayan Megrelce Lazca’ya en yakın dil olup[3],  Gürcüce ve Svanca’nın da mensup olduğu Güney Kafkas dil ailesine dâhil edilmekte Gürcü araştırmacı A. Chikobava’ya göre Zugdidi ve Doğu Senaki adlı iki şivesi bulunmaktadır.

Gürcistan’da etnik temelli nüfus sayımı son olarak 1939’da yapılmış olup, bu dönemde Megrelya’da 323,811 Megrel yaşadığı görülmekte[4] Abhazya’dakilerle birlikte toplam sayı 500 bini bulmaktadır. Günümüzde büyük ölçüde asilime olan Megrellerin çoğu ulus kimliklerini “Gürcü (Kartveli)” olarak tanımlamaktadır.

Megreller’in büyük bölümü günümüzde bile kırsal yerleşimlerde yaşamakta olup, Megrel köyleri her ev ve arazinin etrafının çitlerle çevrildiği dağınık yerleşim özellikleri göstermekte, Laz yerleşimleriyle benzerlik göstermektedir. Megrel köyleri aile ve kabile bağlarına göre oluşturulmuş olup, günümüzde özellikle Amkhara, Jargvala ve Godora’da ahşap ve kerpiç karışımı geleneksel evlere rastlanmakta birlikte yerlerini tuğla mimari almaya başlamıştır.

Megrel mutfağı

Megrel mutfağı acı ve baharat açısından zengin olup, geleneksel yemekler “ğomi” adı verilen un kuymağı, “suluguni” adı verilen yağda kızartılmış peynir, “acika” adı verilen biberli sosla birlikte yenilen kızartılmış et ile özel günlerde pişirilen elarji ve satsivi adı verilen yemeklerdir.

Notlar

[1] Gürcüce

“Megrel” kelimesiyle ilişkilidir ki başlangıçta sadece etnik bir ifade olan kelime Gürcü kimliğinin inşası sırasında Megrellerin asimilasyonuyla “köylü” anlamına genişlemiştir.

[2] Tarihi Megrelya’nın parçası olan Gali ve Oçamçire bölgeleri 1990’larda terkedilmek zorunda kalınmıştır.

[3] Ortodoks Hristiyan Megreller ve Sünni Müslüman Lazlar, ortak bir tarih bilincine sahip olmasa da iki halkın benzerliğinin farkındadır. Megreller bazen kendilerini “Lazepe” olarak tanımlarken, Lazlar ise Rizeli komşuları tarafından (dini açıdan) olumsuz anlam yüklenerek “Megreli dönmesi” olarak adlandırılmaktaydı.

[4] 1979’da Megrelya nüfusu 405,500’a ulaşmıştır.

Kaynak: Özhan Öztürk. Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi (Genişletilmiş 3. Baskı). Nika Yayınları. Ankara, 2016

Takip, tavsiye ya da beğeni için

1 Yorum

  1. Osman Kuyumcu

    Yazınız için teşekkürler Özhan bey. Küçük yanlışlığı düzeltmeme izin verin lütfen; Arnold Çikobava bir Gürcü değil Megrel’dir.

Cevap yaz

Makalelerimden kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz. Tüm yasal hakları saklıdır. Özhan Öztürk

Tavsiye veya takip etmek isterseniz?

error: Telif sorunu yaşamamanız için makalemi beğendiyseniz içeriğini değil sadece linkini paylaşabilirsiniz !!